_____wprowadzenie KATARZYNA PODPORA
Wśród Fonów panuje przekonanie, że to głowa jest siedliskiem duszy. Dlatego ma symboliczne znaczenie w Vodún.
Afryka, pozostaje kontynentem w dużej mierze nieznanym Europejczykom, a jego krwawą historię wypełniają najgorsze formy wyzysku i przemocy dokonywanej na rdzennych mieszkańcach, oraz innych bytach współtworzących afrykański krajobraz, właśnie przez kolonizatorów z Europy. Każdy zapis, na przykład fotograficzny, wykonany przez białego człowieka niemal automatycznie zyskuje status dokumentu i posiada moc świadczenia o pewnej prawdzie. Może on jednak pozostać, jak fotografie Magdy Hueckel, pełną szacunku rejestracją przestrzeni oglądanej z perspektywy osoby patrzącej. Fotografia jest wówczas narzędziem utrwalania rzeczywistości, a fotografujący człowiek ma moc zakomponowania jej fragmentu w obrazie. Oglądając prace z cyklu Anima, jestem wdzięczna autorce, że zdecydowała się uchwycić szczególne przestrzenie afrykańskie – głęboko nieprzeniknione dla ludzi z kręgu kultury zachodnio-europejskiej.
ognisko oświetlało chatę, płomienie trzaskały jak pożar trawiący busz podczas suszy, maski zdawały się poruszać grubymi wargami, szeptać szamanowi zaklęcia, na które odpowiadał gwałtownie potrząsając głową […], postawił na ogniu kocioł wypełniony olejem palmowym […] wrzący olej sięgał mu po łokieć, nie parząc się, chwycił bransoletę […] „czterej świadkowie i niesłusznie oskarżony człowiek wyjdą teraz z chaty i zaczekają na zewnątrz, a tobie wyjaśnię, kto zjadł twoją córkę” [Alain Mabanckou, Zwierzenia Jeżozwierza, Karakter, Kraków 2015]
Vodún to tradycyjna religia afrykańska praktykowana głównie przez ludy Aja, Ewe i Fon zamieszkujące Benin, Togo, Ghanę i Nigerię. Nie uwzględnia doktryny, ortodoksji, czy jednego „świętego” tekstu. Jest różnorodna, podlega adaptacjom, wchłaniając elementy innych wierzeń. Posiada rytualny charakter, demonizowany w zachodnich mediach, literaturze oraz filmie, co wiąże się z dziedzictwem kolonializmu i rasizmem. Dla jej wyznawców najistotniejsza jest skuteczność religijnych praktyk, nie sama wiara.
Vodún zakłada istnienie jednej boskiej istoty stwórczej oraz wielu pomniejszych duchów, vodúnów, którym buduje się niewielkie miejsca kultu – prywatne lub dostępne dla wszystkich członków społeczności. Obecność oraz przychylność duchów utrzymywana jest przy pomocy odpowiednich rytuałów i materiałów: szczątków roślinnych i zwierzęcych, w tym gatunków zagrożonych wyginięciem, a także niewielkich rzeźb, kamieni, pieniędzy oraz innych kosztowności. Aby zapewnić duchowi manifestację w sanktuarium zazwyczaj składa się w ofierze żywe zwierzę.
Zwierzęta Afryki umierają też śmiercią naturalną, a także w wyniku chorób i wypadków
Na ołtarzach – gdzie spoczywają zawinięte w sznury paciorków na chustach i serwetach – szczątki istot pozaludzkich stają się rytualnymi fetyszami, a obecne w nich zwierzęce i roślinne dusze zasilają swoją mocą obrządki Vodún. Tak świat materialny łączy się ze światem duchowym. W wielu świątyniach lata rytuałów pozostawiły plamy suchej krwi oraz oleju palmowego na ścianach i naczyniach ofiarnych.
Jednak odwieczna praktyka celowego zadawania śmierci, nie pozwala mi uwierzyć, że dusze ludzi znajdują się w ich głowach.
Obrazy przejawiających się w przestrzeniach zachodniej Afryki wierzeń Vodún, czy też przedstawienia całkowicie odmiennej od europejskiej duchowości ludzi i uwikłane w nią losy nie-ludzi zamieszkujących tamte obszary, wysycone są niesamowitością, tajemnicą. Budzą niepokój. Jednocześnie pozostają na wiele sposobów piękne, ponieważ dotykają ___duszy__
Magdalena Hueckel – artystka wizualna, badaczka, autorka filmów, fotografka teatralna. Jej prace wystawiane były na ponad 100 indywidualnych i zbiorowych wystawach w kraju i na świecie (m.in. w Tate Britain w Londynie, Circulation w Paryżu, Unseen Amsterdam, Vienna Art Fair, Center for Contemporary Art w Berlinie), znajdują się w kolekcji Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Kolekcji Wrzesińskiej oraz licznych kolekcjach prywatnych. Autorka monografii: „Anima. Obrazy z Afryki”, „HUECKEL/TEATR” (nominacje do nagrody Fotograficzna Publikacja Roku 2014 i 2016), „Potencjalnie Odwracalne” (2025). Współpracuje z Tomaszem Śliwińskim przy realizacji filmów jako współreżyserka, autorka scenariuszy i dyrektorka artystyczna. Ich dokumentalny film „Nasza klątwa” otrzymał nominację do Nagrody Akademii (Oscara) oraz kilkadziesiąt nagród na międzynarodowych festiwalach. Współautorka scenariusza do krótkometrażowych filmów „Ondyna”, „Studium Chaosu”, współreżyserka pełnometrażowych filmów dokumentalnych „Stary” (2023) oraz „Kompleta” (2025). Specjalizuje się w teorii i praktyce fotografii teatralnej. Prowadzi badania naukowe nad fotografią teatralną. Jest współautorką kuratorką pierwszego kompleksowego opracowania na temat historii tej dziedziny w Polsce – wirtualnej wystawy oraz wydawnictwa „Pamięć Teatru”, w której opracowała część poświęconą współczesności (1989–2024). Udokumentowała około 700 spektakli najwybitniejszych reżyserów z Polski i świata
